پس از ۱۲ روز بحث و مذاکره در پایتخت مغولستان، اولان باتور، نمایندگان ۱۹۷ طرف عضو (۱۹۶ کشور به اضافه اتحادیه اروپا) کنوانسیون سازمان ملل برای مقابله با بیابان زایی، هفدهمین کنفرانس اعضا (COP۱۷) را با نتایجی قابل توجه به پایان رساندند.
همان طور که در تمام نشست های پیشین COP نیز رخ داده دستیابی به اجماع بر سر اسناد الزام آور و جامع دشوار بود، به ویژه در زمانی که قدرت های بزرگ اصل چندجانبه گرایی را زیر سوال می برند.
با این حال، کنوانسیون یک فرایند است و از آغاز COP۱۷، کشور میزبان، مغولستان، و سازمان ملل از شرکت کنندگان خواستند تلاش کنند نتایج ملموس به دست آورند.
نخست وزیر مغولستان، نیم اوسورین اوچرال، گفت: «امروز زمان آن رسیده است که با شجاعت و صداقت از خود بپرسیم: بسیار سخن گفته ایم و بیانیه های زیادی صادر کرده ایم، اما آیا توانسته ایم حرف هایمان را به عمل تبدیل کنیم؟
رویدادهای قبلی همگی دستاوردهای معناداری داشته اند، اما واقعیت این است که جهان هرگز از هدف و تعهد کم نداشته است.
آنچه اکنون به شکل فوری به آن نیاز داریم منابع، تامین مالی، فناوری و محیط نهادی است تا این تعهدات را به نتایج ملموس تبدیل کنیم.»
پس آیا COP۱۷ توانست نتایج ملموس به همراه داشته باشد؟
۴۰ درصد از اراضی قابل استفاده و قابل کشت در سیاره ما دچار تخریب شده اند؛ به این معنا که به آهستگی به بیابانی خشک تبدیل می شوند. این مشکل هم اکنون بر زندگی ۳.۲ میلیارد نفر در جهان تاثیر گذاشته است. از همان آغاز COP۱۷، مسئولان و نمایندگان کشورهای مختلف هشدار دادند جهان اغلب نمیبیند که بسیاری از مشکلات آشکارتر مانند مهاجرت، آتش سوزی های گسترده و خشکسالی ها در واقع پیامد ناتوانی زمین از حفظ پوشش گیاهی و سکونت انسان است.
یاسمین فواد، دبیر اجرایی کنوانسیون مقابله با بیابان زایی سازمان ملل (UNCCD)، میگوید: «بیابان زایی می تواند مستقیما به بحران غذا منجر شود، چون وقتی زمین شما تخریب شود دیگر نمی توانید در آن کشت کنید و در نتیجه هم با بحران غذا و آب رو به رو می شوید و هم با مهاجرت و جابه جایی جمعیت.
در چنین شرایطی مردم حق انتخاب این که سرزمین خود را ترک کنند یا نه ندارند، چون چیزی برای تامین معاش و تاب آوری آنها باقی نمانده است. به این موارد تاثیر خشکسالی، تغییر اقلیم و از دست رفتن تنوع زیستی را اضافه کنید؛ همه اینها در کنار هم مشکل بیابان زایی را تشدید می کند.»
اسامه فقیهه، مشاور COP۱۶ در ریاض، هشدار داد: «ما بدون کار روی زمین هیچ یک از مشکلاتمان را حل نخواهیم کرد. ۹۰ درصد غذای ما از زمین تامین میشود، ۹۹.۸ درصد کالری های ما از زمین میآید، شهرهای ما روی زمین است، روستاها و مزارع ما روی زمین است، رودها و دریاچه ها و تمام آب شیرین روی زمین قرار دارد و همین زمین سه برابر بیشتر از آنچه در جو است دی اکسیدکربن ذخیره می کند.»
در جریان COP۱۶ در ریاض عربستان، سازوکارهایی برای گرد هم آوردن نهادهای مالی، بانک ها و سرمایه گذاران خصوصی به منظور سرمایه گذاری در پروژه هایی که از زمین در برابر تخریب حفاظت می کنند، به راه افتاد. این کار ممکن است، چون این پروژه ها میتوانند سودآور باشند، به ویژه اگر به بهره برداری از آب و کشاورزی پایدار بپردازند.
برآورد کنوانسیون این است که بی عملی در قبال زمین سالانه نزدیک به ۹۰۰ میلیارد دلار برای جهان هزینه دارد، در حالی که سرمایه گذاری در زمین های سالم میتواند از طریق تولید غذا، تامین آب و ذخیره کربن تا ۱.۸ تریلیون دلار ارزش ایجاد کند. با این همه، میزان سرمایه گذاری تا کنون محدود بوده است.
جیم هوای نئو، مدیرعامل مجمع جهانی اقتصاد، میگوید: «اگر نگاه کنید میبینید پولی که به هوش مصنوعی اختصاص مییابد با میزان سرمایه ای که برای تامین مالی اقلیم صرف میشود برابر است؛ حدود ۲ تریلیون دلار در سال.
اما وقتی جزئی تر نگاه می کنیم، کمتر از ۳ درصد این منابع به زمین و آب اختصاص مییابد؛ حوزه ای که به شدت کم سرمایه گذاری شده است.
سفیدنامه ای که منتشر کرده ایم توضیح می دهد چرا کسب وکارها می توانند روی زمین و آب سرمایه گذاری کنند. این کار بازده دارد؛ هر دلاری که در زمین سرمایه گذاری می کنید بین ۸ تا ۳۰ دلار بازگشت به همراه میآورد.»
به همین دلیل بود که دولت ها، بانک های توسعه ای و سرمایه گذاران خصوصی توانستند یکی از بزرگ ترین موفقیت های COP۱۷ را اعلام کنند: ۱.۳ میلیارد دلار تامین مالی جدید و در دست برنامه ریزی برای احیای زمین و افزایش تاب آوری در برابر خشکسالی در ۲۳ کشور در پنج قاره.
بنابر اعلام UNCCD، از مجموع ۱.۳ میلیارد دلار اعلام شده، ۶۴۴.۵ میلیون دلار به عنوان منابع جدید شناسایی شده و ۲۱۶.۴ میلیون دلار نیز از پیش تایید شده و در مسیر اجرا قرار دارد.
این اعلام در پس زمینه کمبود شدید منابع مالی برای تحقق تعهدات جهانی احیای زمین صورت گرفت.
معاون نخست وزیر مغولستان، توگمید دورجخند، که ریاست نشست وزیران درباره منابع مالی را بر عهده داشت، میگوید: «در تامین مالی برای حفاظت از زمین شکاف بزرگی وجود دارد. سالانه حدود ۳۵۵ میلیارد دلار نیاز است، اما ما تنها حدود ۷۰ میلیارد دلار در اختیار داریم، بنابراین حدود ۲۸۰ میلیارد دلار کمبود داریم.»
او توضیح میدهد: «دولت ها بیش از یک میلیارد دلار برای پروژه ها فراهم کردهاند و در نشست بعدازظهر، بخش خصوصی را هم وارد کردیم و درباره ۱.۳ میلیارد دلار دیگر بحث شد؛ در مجموع حدود ۲.۱ میلیارد دلار روی میز است. از نظر مالی، COP۱۷ موفق بوده است.»
بخش زیادی از جذب سرمایه در گفت وگوهای مستقیم میان نهادهای مالی و دولت ها انجام شد. مغولستان از این فرصت استفاده کرد تا برای احداث مراکز داده در سراسر سرزمین پهناورش شرایط جذابی پیشنهاد کند.
مزیت هایی که ارائه شد شامل هزینه پایین انرژی، ۴۰ درصد صرفه جویی در خنک کردن به دلیل زمستان های سخت مغولستان و این واقعیت است که ۹۸ درصد اراضی این کشور در مالکیت دولت است و این امر روند ساخت وساز را ساده تر می کند.
وزیر توسعه دیجیتال مغولستان، چینبات نومین، میگوید: «اما این تنها پیشنهادی نیست که مغولستان ارائه می کند؛ مزیت های حقوقی نیز وجود دارد. ما به تازگی طرح موسوم به قانون داده را پیشنهاد کردهایم که حاکمیت داده را تضمین میکند. در عمل، این قانون مرکز داده را به نوعی سفارت داده تبدیل میکند که در آن، داده و اتصال و شبکه، امنیت و ایمنی را تضمین میکند.
بنابراین امیدواریم این امر برای کسانی که میخواهند مراکز داده ای بسازند که به بزرگ ترین بازار یعنی چین خدمات بدهد، اما داده هایشان خارج از چین بماند، جذاب باشد.»
شبکه سازی، برنامه ریزی و تعهد دادن
در COP۱۷ صدها رویداد برگزار شد و بسیاری از کشورها غرفه های خود را در محوطه این نشست برپا کردند. پروژه های بزرگی ارائه شد؛ از جمله «دیوار سبز چین»، ابرپروژه ای که هدف آن کاشت میلیاردها درخت در طول چند دهه برای مهار گسترش بیابان هاست.
کشورهایی که بیش از همه از بیابان زایی آسیب دیده اند حضور پررنگ تری داشتند؛ از جمله کشور میزبان، مغولستان، که ۷۷ درصد اراضی آن از پیش تخریب شده و در آن، بیابان گبی هر سال هزاران هکتار زمین را «میبلعد».
بختیار پولاتوف، رئیس دانشگاه آسیای مرکزی مطالعات محیط زیست و تغییرات اقلیمی، میگوید: «کشورها مشکلات مشترک بسیاری دارند و ما در اینجا از یکدیگر میآموزیم. در ازبکستان رویکردی علمی برای حل مشکل تخریب اراضی در پیش گرفتهایم، زیرا این مشکل در کشور ما جدی است؛ بیش از ۷۰ درصد قلمرو ازبکستان بیابان است یا در حال تبدیل شدن به بیابان.
برای همین، سامانه های متعددی مانند سامانه هشدار زودهنگام برای توفان های شن و گردوغبار ایجاد کردهایم. همچنین ابتکار رئیس جمهورمان شوکت میر ضیایف برای کاشت یک میلیارد درخت ساکساول در بیابان ها به خوبی پیش میرود.
ما همچنین تنها دانشگاه تخصصی در زمینه مسائل محیط زیست را تاسیس کردهایم، چون به علم باور داریم و آمادهایم دانش خود را به اشتراک بگذاریم؛ غرفه ما در اینجا به روی کشورهایی که مشکلات مشابهی دارند باز است.»
شهردار اولان باتور نخستین مجمع شهرداران را در جریان COP۱۷ میزبانی کرد. در این نشست نمایندگانی از ۳۰ کشور، از جمله حدود ۳۰ شهردار، فرماندار و دیگر رهبران محلی و منطقه ای شرکت کردند.
آنها بیانیه ای مشترک امضا کردند، تجربه های خود را مبادله کردند و توافق کردند که در آینده، از سوی دولت های ملی خود در مذاکرات حضور داشته باشند، زیرا این رهبران محلی هستند که راه حل های مقابله با بیابان زایی را اجرا خواهند کرد.
آنها همچنین متعهد شدند ظرف ۹۰ روز، شبکه ای از شهرها در مناطق خشک و دارای اقلیم های حاد ایجاد کنند.
تمام کشورهای عضو UNCCD دستور کار ملی خود را تدوین کرده اند و این بار بیش از هر زمان دیگری با ابتکارهای خود به اولان باتور آمدهاند.
اسامه فقیهه، مشاور COP۱۶ در ریاض، میگوید: «در ریاض ۳۵ ابتکار و دستور کار ملی واقعی داشتیم. پس از آن در سال های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نیز این روند ادامه یافت و اکنون با ۲۰۰، یا دقیق تر بگوییم ۱۹۸ ابتکار ذیل دستور کار اقدام ریاض به مغولستان آمدهایم.»
در ۱۲ روزی که نشست اولان باتور جریان داشت، ائتلاف هایی شکل گرفت؛ از جمله ائتلاف چین و اتحادیه کشورهای عرب که برنامه پنج ساله مشترکی برای همکاری در زمینه احیای زمین تدوین کردند. کشورهای مختلف تجربه های خود را در مبارزه با بیابان زایی به اشتراک گذاشتند.
جایی که سیاست با زندگی روزمره تلاقی میکند
چنین نشست هایی برای مردمی که درباره مشکلاتشان بحث میشود، اغلب دور از زندگی روزمره احساس میشود. مذاکرات عمدتا پشت درهای بسته انجام میشود و به اسنادی ختم میشود که زبان بروکراتیک و تخصصی آنها برای عموم مردم دشوار است.
یک روز پس از آغاز کنفرانس، منطقه موسوم به «منطقه سبز» که بخشی از رویداد و درهای آن به روی عموم باز است، افتتاح شد. بیش از ۴۰۰ رویداد در تالارها، صحنه ها و محل های برگزاری نشست های این منطقه برگزار شد و هزاران نفر از آن بازدید کردند. در این منطقه، بازدیدکنندگان میتوانستند نمایشگاه های حدود ۶۰ سازمان مختلف را ببینند.
در همین جا بود که بازدیدکنندگان با نمایندگان بخش خصوصی، جامعه مدنی، دانشمندان، جوانان، کارآفرینان و نهادهای دولتی دیدار کردند و با پروژه ها، راه حل ها، نمایش ها، کارگاه ها و اجراهای فرهنگی آنها آشنا شدند.
